Teksten er skrevet for Luthersk kirketidene til søndagsteksten for 4. søndag i advent.
Ikkje sjeldan blir den fjerde søndagen i advent kalla «gleda sin adventssøndag» i Den norske kyrkja. Mange stader er det kvelden for julekonsertar og allsong. Tekstrekkjene tar oss med til starten av graviditeten, til Maria og Josef sin plass i frelseshistoria, til underet som skal skje. (Katolikkar, anglikanarar og mange lutheranar kallar tredje søndag i advent «gaudete-søndag», gled dykk-søndagen – med rosa liturgisk farge som føregrip julegleda.) Uansett heiter denne siste søndagen før jul framleis «skitnesøndag», «svartsøndag» eller «sotsøndag» mange stader i Noreg, fordi det var lov å ta innspurten av julestria då – med alt frå baking til pipefeiing. Ein slags kvardagsleg søndag, altså, der lyset frå adventskransen skin på sitt sterkaste: «No tenner vi det fjerde lys og natta vert til dag. No ventar vi på Frelsaren for alle folkeslag.» (NoS 19).
Evangelietekst : Lukas 1,46–55
46 Då sa Maria: Marias lovsong «Mi sjel høglovar Herren, 47 og mi ånd frydar seg i Gud, min frelsar. 48 For han har sett til si tenestekvinne i hennar fattigdom. Og sjå, frå no av skal alle slekter prisa meg sæl, 49 for store ting har han gjort mot meg, han, den mektige; heilagt er hans namn. 50 Frå slekt til slekt varer hans miskunn over dei som ottast han. 51 Han gjorde storverk med sin sterke arm; han spreidde dei som bar hovmodstankar i hjartet. 52 Han støytte stormenn ned frå trona og lyfte opp dei låge. 53 Han metta dei svoltne med gode gåver, men sende dei rike tomhendte frå seg. 54 Han tok seg av Israel, sin tenar, og kom i hug si miskunn 55 slik han lova våre fedrar, Abraham og hans ætt, til evig tid.»
Lesetekst 1: Rut 4,13–17
13 Boas tok Rut heim til seg, og ho vart kona hans. Då han kom saman med henne, lét Herren henne bli med barn, og ho fødde ein son. 14 Då sa kvinnene til Noomi: «Velsigna er Herren som lét deg få ein løysingsmann i dag! Namnet hans skal bli stort i Israel. 15 Han skal gje deg nytt livsmot og sørgja for deg i alderdomen din. For svigerdotter di, som held slik av deg, har fødd denne sonen. Ho er meir for deg enn sju søner.» 16 Så tok Noomi guten og la han på fanget sitt. Ho vart fostermor hans. 17 Nabokonene gav han namn og sa: «Noomi har fått ein son!» Dei kalla han Obed. Han fekk sonen Isai, som vart far til David.
Lesetekst 2: Romarane 15,8–13
8 For det seier eg dykk: Kristus vart ein tenar for dei omskorne for å visa at Gud talar sant, og for å stadfesta dei lovnader som fedrane fekk, 9 men òg for at folkeslaga skal prisa Gud for hans miskunn, som det står skrive: Difor vil eg prisa deg mellom folka og lovsyngja ditt namn. 10 Og ein annan stad heiter det: Gled dykk, de folkeslag, saman med hans folk! 11 Og endå ein annan stad: Lovsyng Herren, alle folk, pris han, alle folkeslag! 12 Og Jesaja seier: Isais rotskot skal koma, han som reiser seg og rår over folka, til han skal folkeslaga setja si von. 13 Må Gud, som gjev von, fylla dykk med all glede og fred i trua, så de kan vera rike på von ved Den heilage andens kraft.
Til tekstane
Rut 4,13–17
I jernalderen låg kongeriket Moab aust for Dødehavet, og GT fortel om eit konfliktfylt forhold mellom Maob og Juda/Israel. Moabittar blir assosierte med fiendskap, seksuelt avvik og avgudsdyrking.
Medan Esras bok og Nehemjas bok forkastar blandingsekteskap mellom jødar og ikkje-jødar, kan Ruts bok lesast som ei politisk likning med motsett bodskap: om Rut frå Moab, «ei heiderleg kvinne» som giftar seg med ein judear i Betlehem og blir oldemora til kong David. Ein utanlandsk konvertitt og innvandrar kan bli ein eksemplarisk jøde og lovlydig innbyggar, som bør inkluderast i samfunnet. Samtidig meiner bibelforskarar at Ruts bok truleg har ein historisk kjerne. Det er ikkje sannsynleg at David blir utstyrt med ei moabittisk stammor utan at tradisjonen har ein reell grunn.
I forteljinga om Rut, har svigerforeldra hennar flykta frå Betlehem til Moab på grunn av hungersnaud. Banda til svigermor Noomi så sterke, at ho følgjer med henne til Betlehem når begge er blitt fattige enker. Ein kjend stad for Noomi, totalt ukjend for Rut. Ho omfamnar det ukjende, til og med Noomi sin Gud, og lar svigermor arrangera eit slags «svoger-ekteskap» (yibbum). Svigerfar sin slektning Boas er ikkje juridisk forplikta til å gifta seg med Rut, men han vil gjerne likevel. I forteljinga si sluttscene, som er vår lesetekst, får Rut ein son – som forandrar lagnaden til både henne og svigermor.
Fokuset i denne historia er på kvinnene. Noomi, som hadde mista alt, får livet gjenoppretta – gjennom svigerdottera som elskar henne og er meir for henne enn sju søner (4,15). Slik Noomi og Rut var saman om kampen for å overleva, er dei nå saman om frukta av den nye tryggleiken – som sonen deira er eit teikn på. For det er Noomi som tar vare på han, og kvinnene i nabolaget gav han namn og erklærte at han var sonen til Noomi. Amy-Jill Levine spør seg (i The Women’s Bible Commentary, 1992) om dette er eit teikn på at Ruth sin moabittiske identitet likevel er problematisk. Gerald West spør (i Eerdmans Commentary on the Bible, 2003): «Eller endar forteljinga passande nok med at Noomi inntar ei sentral rolle, og feirar på den måten overlevinga og fylden til ei av samfunnets mest sårbare?»
Uansett er Rut og Noomi viktige kvinner i Jesus si slektstavle.
Romarane 15,8–13
I Paulus sitt brev til kyrkjelyden av byfolk i Roma, blir perspektiva i Maria sin lovsong utvida: Dei gode nyheitene gjeld oss alle! Kristus var det lova rotskotet på Isai sitt slektstre (Isai var barnebarnet til Rut og far til kong David, ifølge skriftene), han «stadfesta dei lovnader som fedrane fekk» (15,8) – slik også Maria viser til i sin lovsong. Men han er også grunnen til at «folkeslaga skal prisa Gud for hans miskunn». Her – som i Maria sin song – går linja heilt tilbake til Guds velsigning av Abraham: «I deg skal alle slekter på jorda velsignast» (1. Mos 12,3). Paulus viser til ulike skriftstader som har oppfordra ikkje-jødar (folkeslaga) til å gleda seg og lovsynga Gud. Nå kan dei prisa Gud for hans miskunn – i Kristus.
Lukas 1,46–55
Maria har hasta av stad til fjellbygda der gamle Elisabet bur, og ho har akkurat tatt imot ungjenta. Ingen av dei har høg sosial status, men begge skal bera fram søner det er knytt til ekstraordinære løfter og oppgåver til. Elisabet har akkurat lovprist Maria og barnet hennar, og så stoppar forteljinga opp: «Då sa Maria», begynner evangelieteksten, som startar hjå Maria og endar i fellesskapet. Den er ein lovsong kyrkja har sunge sidan.
Denne narrative «time-outen» minner oss om at Lukas ikkje berre interessert i hendingar (i fortid, nåtid og framtid), men i meininga med dei. Forfattaren vil forsikra oss om at me forstår betydninga av alt Maria har opplevd. Og det er ein forsmak på dei soteriologiske temaa som blir utfalda i dobbeltverket Lukas-Acta, meiner Joel B. Green (The Gospel of Luke 1997:98-102) Maria sin song teiknar bilde av at Guds frelsesverk som konkret og i denne verda, og ho lever i eit samfunn under politisk og religiøs okkupasjon. Det er ein visjon om nåtida, ikkje om ei fjern og åndeleg framtid. Den avgjerande hendinga, det at Guds rike har komme nær gjennom den mirakuløse unnfanginga av Jesus, har allereie skjedd. Dette er visjonen om kva dette riket inneber. Forandringa ho forkynner, oppsummert i rørsla frå det nedbøygde til det oppløfta, er karakteristisk for Jesu teneste i Lukasevangeliet. (Forresten, berre tre kapittel seinare proklamerer Jesus nettopp denne bodskapen i synagogen i Nasaret!)
Maria sin song har same form som lovprisingssalmar (t.d. Salme 8, 33, 47 og 100) og den er, som mykje jødisk poesi, full av parallellismar. Vers 52 og 53 er sett opp som ein kiasme (spegelvend struktur, som eit kryss) som skrur til dramatikken: «Han støytte stormenn ned frå trona og lyfte opp dei låge. Han metta dei svoltne med gode gåver, men sende dei rike tomhendte frå seg.» Mange bibelforskarar ser på Marias lovsong som ein mosaikk av bibeltekstar – ikkje minst lovsongar om Guds mektige og nådige hjelp. Frå Moses og Miriam sine songar (2. Mos 15,1-21) til Debora (Dom 5,1-31) og ikkje minst Hanna sin (1. Sam 2,1-10). Desse ekkoa plasserer Lukasevangeliet som eit framhald av Guds historie med sitt folk, og Green tolkar dei også som respektfulle nikk til den litterære tradisjonen.
Vi er Maria!
Den katolske tradisjonen ser på Marias lovsong som hennar eigen spontane improvisasjon, basert på godt kjennskap til dei jødiske skriftene. Det er ein tanke eg likar å leika med. I så fall har denne teksten, improvisert med kraft og autoritet av ei ung jente framføre ei eldre prestekone, blitt ein to tusen år gammal liturgi. Den har inspirert store komponistar, og kvar kveld lyder den i tusenvis av vesper-bønner som prisar Gud.
Eg hugsar ennå første gong eg høyrde eit langt dikt om naturen, deklamert av bestemor mi med stor patos. Det var langt, Wildenvey-aktig, og eg tykte det var vidunderleg. «Kven har skrive det?» spurde eg. «Eg dikta det då eg var ung», svarte ho nøkternt, men smilet avslørte stoltheita. Mi lågt utdanna bestemor forstod at eg ikkje hadde ant at ho skjulte slikt.
Kva om Lukas ikkje la Maria sin lovsong i munnen på henne? Kva om ho – ei av kyrkja sine eldste – faktisk var ei av førstehandskjeldene til evangeliet, ei som gjennom eit langt liv hadde finpussa si eiga forteljing om det viktigaste som hadde skjedd henne? Kvifor skulle ikkje ho ta eigarskap til den, og svara alle som spurde? «Fortell oss ein gong til, Maria, fortell oss alt!»
«Eg trur Jesus lærte profetgjerninga si av Maria», skriv menonitt-kyrkjeleiaren Isaac Villegas i artikkelen «Mary’s song reveals her politics of mercy» (The Christian Century, December 2, 2020, vol. 137, issue #25). Det var ho som fortalde Jesus at Gud metta dei svoltne med gode gåver, men sende dei rike tomhendte frå seg. Villegas ser føre seg at Maria kviskresong Magnificat for Jesus mens ho byssa han i søvn. Ho forkynte for han med ein gledessong. «Politisk makt handlar om kven som har ein stemme, kven som får snakka, kven me lyttar til. Og her, i starten av Lukasevangeliet, er stemmen me høyrer Maria sin.»
Autoriteten og krafta i lovsongen hennar, er for meg ei motvekt til ei flat framstilling av Maria som den passivt lydige, reine og jomfruelege. I kyrkjekunsten liknar ho ofte meir på ei skjør dronning utan spor av eigne meiningar eller fysisk arbeid, enn på ei driftig snikkarkone i Midtausten. «I kontrast til dette har dei venstreorienterte i kyrkja elska Maria fordi ho representerte ein slags Ungjente-Che Guevara for det første hundreåret», skriv Nadia Bolz-Weber på sitt vanlege ironiske vis i Å finne Gud i feil folk (Vårt Land forlag 2019:93) Verken Bolz-Weber eller eg tenkjer at Maria syng om revolusjon, sjølv om det er lett å forstå at mange har lese og les det slik. Eg les det som Guds dramatiske arbeid for rettferd. Men at Gud ønskjer hjelp til det arbeidet, er jo Maria i seg sjølv eit klart teikn på.
Dei bibelske forteljingsbitane om Maria dannar eit bilde av ei kvinne med rak rygg og kraftig nasebein. Og Jesus hadde sannsynlegvis både personlegdomstrekk og sosial arv frå mor si. Evangelia viser han som ein karismatisk leiartype med genuine lytteevner, store talegåver og temperament. Då Jesus stakk av til tempelet som 12-åring, var begge foreldra redde. Men det var mora som stod for kjeftinga, då dei endeleg fann han igjen. Den vaksne Jesus kjefta på disiplane som sende mødrene vekk med ungane, og han kjefta endå meir på dei som dreiv utnyttande handel i tempelet, mens han velta borda deira. Say no more.
I ei preike midt på 1800-talet sa Grundtvig: «Vi er Maria!» Også i dag kan me lutheranar gjerne minnast om å ha Maria som inspirasjon: denne modige kvinna som ber fram og føder verda sitt håp, på ein måte ingen andre verken kan eller skal gjera. Men me treng ikkje å kunna føda, for å bera fram noko som er viktig i verda. Kan Maria inspirera oss til å finna den oppgåva? Kan Maria sin profetiske, bordveltande song hjelpa oss til å dikta vår eigen «Magnificat» full av takk, håp og handlekraft? Må Gud, som gjev von, fylla dykk med all glede og fred i trua, så de kan vera rike på von ved Den heilage andens kraft. (Lesetekst 2, v. 13).
Teksten er skrevet for Luthersk kirketidene til søndagsteksten for 4. søndag i advent.
